Nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản IKEBANA – Giữ cho hoa được sống

Ikebana (生け花) là một nghệ thuật cắm hoa của Nhật Bản bằng cách tạo ra một cấu trúc trang trí tự nhiên với những đường nét thuần khiết và mang ý nghĩa tâm linh. Ikebana là một tác phẩm sống đích thực kết hợp Con người với đất trời thông qua thiên nhiên, Ikebana thực là một kho báu vô giá. Khám phá nguồn gốc và ý nghĩa của bộ môn nghệ thuật đang phát triển mạnh mẽ ở khắp mọi nơi trên thế giới.

1. Định nghĩa của Ikebana

    Ikebana – “Hoa đạo” (còn được gọi là “Kado”) có nghĩa là “làm cho hoa lá trở nên sống động” sau khi tách khỏi đất trồng. Vậy nghệ thuật Ikebana có thể hiểu như là một loại hình nghệ thuật diễn tả lại những xúc cảm thưởng thức được từ thiên nhiên, tái tạo lại không gian cảnh vật với từng cành cây, ngọn cỏ. Cũng có thể hiểu Ikebana là một kiểu nghệ thuật phô diễn vẻ đẹp của các loài hoa theo ý nghĩa riêng của nó.

2. Nguồn gốc sự ra đời của Ikebana

    Nghệ thuật cắm hoa Ikebana đơn giản đã xuất hiện từ thế kỷ thứ VII, khi Phật giáo từ Trung Hoa du nhập vào Nhật Bản. Đó là phong tục sắp xếp hoa trước hình ảnh của Đức Phật. Theo thời gian, phong cách cắm hoa ngày càng trở nên tinh vi và phức tạp.

    Vào thời kỳ Heian (thế kỷ thứ VIII đến XII), người ta thường đính kèm một bài thơ vào nhành hoa nhằm biểu lộ sự ngưỡng mộ và bộc bạch tình cảm.

    Với sự bành trướng của tầng lớp samurai vào thế kỷ XIV, các lãnh chúa phong kiến được tôn sùng và nắm trong tay quyền lực tối thượng. Họ muốn phô trương sự giàu có và sức mạnh của mình. Từ đó, họ sáng tạo ra phong cách nội thất Tokonoma, tức một góc nhỏ dùng để trang trí, hơi lõm vào so với vách tường. Tokonoma được thiết kế trong đền đài và thái ấp để trưng bày áo giáp. Sau này khi lãnh thổ hoàn toàn thống nhất, trong thời kỳ hòa bình, thay vì trưng áo giáp, người ta bắt đầu bày biện đồ vật, bao gồm các bình hoa.

3. Ý nghĩa của nghệ thuật cắm hoa Ikebana
    Nghệ thuật cắm hoa Ikebana mang nhiều ý nghĩa đặc biệt như:

•     Trong những mốc thời gian đặc biệt: Người Nhật rất yêu thiên nhiên, với mỗi loài cây đều có ý nghĩa tượng trưng riêng biệt. Do đó, họ rất chú trọng trong việc chọn nguyên liệu cắm hoa, đó có thể là những cây thông hay cành đào nở rộ. Cắm hoa Ikebana thể hiện màu sắc và bố cục. Người Nhật thường dùng các nhánh hoa cong và hoa trắng để cắm vào tháng 3.
•     Ý nghĩa triết lý nhân sinh hài hòa và gần gũi với thiên nhiên: Ikebana trở thành nét văn hóa đặc trưng của người Nhật, với ý nghĩa xuất phát từ tôn giáo. Khi chú tâm cắm hoa trong im lặng như phong cách Ikebana sẽ giúp con người hiểu rõ được sắp xếp bố cục, cỏ hoa sâu sắc và gần gũi với thiên nhiên hơn.

4. Phân biệt Ikebana và cắm hoa thông thường

•     Phong cách cắm hoa Ikebana thường dùng bình thấp và cổ rộng hoặc bình cổ cao.
•     Kết hợp giữa hoa, cành và lá có màu sắc hài hòa.
•     Cách cắm đơn giản và thường sử dụng cành uốn cong tạo kiểu.
•     Chú trọng tới bố cục hơn là lựa chọn hoa.

5. Các kiến thức cơ bản về nghệ thuật cắm hoa Ikebana

    Cắm hoa Ikebana không đơn thuần hướng thiên nhiên vào trong ngôi nhà, mà muốn bao trùm cả thế giới thiên nhiên và ngoài trời. Nghệ thuật cắm hoa Ikebana:

•     Chú trọng những đường nét về bố cục, cách sắp xếp hài hòa về cuống, cành, lá và hoa.
•     Vật liệu dùng cắm hoa không chỉ giới hạn màu sắc, mà còn bởi hình thể giữa lá và hoa.
•     Trong cách cắm hoa cũng thể hiện được sự hiểu biết về con người và dòng thời gian.
•     Khi cắm hoa phải thể hiện được thời gian, tháng, mùa và sự tăng trưởng của vật liệu sử dụng.

6. Sự phát triển của những trường phái trong Ikebana

    Là một trong những nghệ thuật truyền thống của Nhật Bản, Ikebana đã mang trong mình một thời gian dài cho việc hình thành, phát triển. Cùng với sự tác động của các yếu tố xã hội và những loại hình nghệ thuật khác, Ikebana ngày nay đã biến hóa, phân chia thành nhiều trường phái với những đặc trưng thẩm mỹ riêng. Tuy nhiên, ba trường phái chính, có quá trình lịch sử lâu dài và được phổ cập, yêu chuộng nhất là Ikenobo, Ohara và Sogetsu.

    Trường phái Ikenobo

    Trường phái Ikenobo do nhà sư Ikenobo Senkei sáng lập nên vào năm thứ 3, thuộc triều đại Kanshou (khoảng năm 1462). Đây có thể được xem như trường phái Ikebana đầu tiên và có số lượng học viên đông đảo nhất Nhật Bản. Theo ghi chép lịch sử, nhà sư Ikenobo với các triết lý Phật giáo đã nhận ra sự sống ẩn dật trong hoa cỏ, ông cho rằng mỗi giai đoạn sinh trưởng của hoa cỏ trong tự nhiên điều bộc lộ nét đẹp và tính hài hòa vốn có. Chính vì vậy, bên cạnh vẻ đẹp rực rỡ của những bông hoa trong thời kỳ nở rộ thì những cành nhánh khô cằn, bị sâu hại cũng có được màu sắc riêng, mô tả chân thực dáng vẻ tự nhiên.

   Ikenobo được xem như là trường phái đầu tiền của nghệ thuật Ikebana.

    Ikenobo có tất cả ba kỹ thuật chính là Rikka, Shouka và Jiyuuka. Trong đó, Rikka ra đời sớm nhất, vào thời kỳ Muromachi khoảng thế kỷ XV, được xem như kỹ thuật thể hiện tư tưởng của Ikenobo rõ nét nhất thông qua việc sử dụng phong phú các loại hoa cỏ với tính biểu tượng cao, nhằm mô phỏng các cảnh sắc thiên nhiên, Rikka mang đậm màu sắc của kỹ thuật ngắm hoa truyền thống với nhiều nguyên tắc, hình thức.

    Luật cắm hoa Rikka được gọi là các thế cắm hoa, bao gồm 9 thế then chốt: 1 – Shin: núi tâm linh, 2 – Uke: sự đón nhận, 3 – Hikae: sự chờ đợi, 4 – Sho shin: thác nước, 5 – Soe: cành nhánh hỗ trợ, 6 – Nagashi: suối, 7 – Mikoshi: sự quan sát, 8 – Do: cơ thể, 9 – Mae oki: phần thân trước. Ngoài ra, người chơi có thể tự do thêm thắt và sáng tạo theo tư duy riêng của bản thân.

    Thế cắm hoa trong kỹ thuật Rikka.

Trường phái Ohara

    Được sáng lập bởi nghệ nhân Ohara Unshin, trường phái Ohara ra đời vào nửa sau thời kỳ Meiji (khoảng cuối thế kỷ XIX), chịu sự ảnh hưởng nhất định của văn hóa phương Tây. Trong quá trình hình thành, trường phái Ohara đã có riêng cho mình những dấu ấn riêng, đặc biệt là sự sáng tạo ra môn tròn suiban.

    Trường phái Ohara chia thành hai nhánh chính là Shakei Moribana và Shikisai Moribana. Đặc điểm của các bình hoa trong trường phái này là tính hài hòa cao của màu sắc giữa các cành nhánh chính. Đồng thời, sự giao hòa giữa vẻ đẹp truyền thống văn hóa Nhật Bản với các loại hoa mới từ Tây phương đã cho người cắm hoa kiến tạo nên phong cách riêng.

    Shakei Moribana – dùng hoa cỏ để tái hiện cảnh thiên nhiên.

    Trường phái Ohara là vẻ đẹp dung hòa giữa hiện đại và truyền thống đầy sức sống. Chủ đề thể hiện là các cảnh sắc thiên nhiên mộc mạc như bờ ao, khu vườn…nhưng được biến tấu bằng những chất liệu và phong cách mới mẻ, phù hợp với đa dạng không gian từ cổ điển cho đến đương đại.

    Shikisai – tập trung làm nổi bật nét đẹp hình dáng và màu sắc của hoa.

    Trường phái Sogetsu

    Sogetsu ra đời vào năm 1927, do nghệ nhân Teshigahara Sofu thành lập. Trường phái này chủ trương theo đuổi sự phóng khoáng, vượt ra mọi khuôn mẫu đã có trước, từ đó cũng tạo nên cho người xem cảm nhận được sức sống mãnh liệt của hoa lá, cây cỏ trong tự nhiên.

    Sogetsu không hề yêu cầu nghệ nhận tuân theo các quy tắc một cách cứng nhắc, ngược lại, nó còn đề cao tính sáng tạo, đổi mới, thể hiện màu sắc cá tính riêng biệt của người cắm hoa. Vì vậy, các nghệ nhân theo trường phái này không xem việc tạo ra các tác phẩm là cắm hoa mà gọi là tạo hình, biến đổi.

    Sogetsu đề cao sự sáng tạo và đổi mới trong kỹ thuật.

    Sogetsu luôn thử thách và làm mới bằng các ý tưởng khác biệt: cành cây khô, sỏi đá, kim loại,…để làm vật liệu cho tác phẩm. Đồng thời, Ikebana hiện đại cũng làm sống dậy những bàn cắm chông truyền thống không còn được sử dụng, chủ trương không sử dụng những mút xốp để chưng cắm trong tạo hình hoa như phương Tây.

Ikebana sử dụng bàn chông trong cách cắm hoa.

7. Ý nghĩa của Ikebana gắn liền với triết lý Nhật Bản

    Triết lý ẩn sau Ikebana dựa trên nền tảng thẩm mỹ lâu đời của văn hóa Nhật Bản, làm nổi bật sự đơn giản, sang trọng và trân trọng thiên nhiên. Ikebana phản ánh tình yêu thiên nhiên của người Nhật. Nghệ thuật này là một thứ cầu nối giúp gắn kết giữa con người với thiên nhiên. Việc trang trí không chỉ với mục địc đơn thuần như làm đẹp mà còn giúp mang một phần của tự nhiên vào ngôi nhà, người Nhật tin rằng khi ngắm các tác phẩm hoa có thể cảm nhận được sự biến chuyển của thời gian, sự giao mùa theo tự nhiên.

Ikebana phản ánh tình yêu thiên nhiên trong tâm tưởng người Nhật Bản.   

    Ikebana phản ánh yếu tố “Hòa” mang ý nghĩa “hòa hợp” trong văn hóa Nhật Bản. Bên cạnh sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên mà còn giữa con người với con người. Điển hình trong phong cách Shoka luôn chú trọng thể hiện sự kết nối giữa con người với thiên nhiên bằng cách phân chia cành nhánh thành ba tầng, đại diện cho Trời, Đất và Con người. Đặc điểm chiều cao và vị trí của các tầng nhánh khác nhau đã tạo nên một dạng cấu trúc ba chiều, tái tạo lại một vũ trụ ở quy mô nhỏ.

    Cuối cùng, nghệ thuật cắm hoa còn có mối liên hệ với sự Thiền định. Qúa trình cắm hoa đại diện cho hành trình con người hòa mình với các thực thể của thiên nhiên, mang cái Tiểu ngã hòa vào cái Đại ngã của vũ trụ, buông bỏ tất cả những nỗi bận tâm, xao động, tìm kiếm sự bình yên trong tâm hồn. Ngoài ra, việc tập trung tìm hiểu, con người sẽ dễ dàng nhận ra sự tương đồng của bản thân với hoa cỏ: hoa nở, hoa rơi, tự có thời, dòng đời của con người cũng tương tự như dòng đời của hoa. Lúc ấy, con người sẽ biết trân trọng từng khoảnh khắc dù khổ đau hay hạnh phúc trong cuộc đời chính mình.

Ikebana có mối liên hệ mật thiết với Thiền định.

Nghệ thuật cắm hoa Ikebana Nhật Bản không chỉ bao gồm thành quả cuối cùng, mà còn là toàn bộ quá trình sống chậm và tận hưởng từ lúc bạn chọn hoa, hái hoa, thêm lá cho đến cắt tỉa cây cành. Bình hoa Ikebana không chỉ đẹp về hương sắc mà nó còn có linh hồn. Đó là một sinh vật sống, giúp tinh thần của bạn nở hoa.

Nguồn tài liệu tham khảo:

1. kaizen.vn; 2020; Ikebana - Nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản.

2. fptshop.com.vn; 2025; Ikebana: Nghệ thuật cắm hoa cổ điển, phản ánh nét văn hóa đặc trưng của người dân Nhật Bản.

3. dimo.vn; Ikebana, Nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản.

4. Annie Nguyen (artlive.vn); 2023; Nghệ thuật cắm hoa Ikebana Nhật Bản - Giữ cho hoa được sống.

5. Team Cleanipedia (cleanipedia.com); 2022; Những điều cần biết và nghệ thuật cắm hoa Ikebana.

6. bazaarvietnam.vn; 2022; Nghệ thuật cắm hoa Nhật Bản Ikebana: Các kỹ thuật cần biết.

Xem thêm bài viết: Kyoto - Cố đô văn hóa nghìn năm.

Ngày 19 Tháng 01 Năm 2026, Admin N.