Khám phá văn hóa Nhật Bản với chủ đề: Đấu vật Sumo (Phần 1)

Sumo Nhật Bản được công nhận là một nghề chính thống và cao quý, đôi khi còn mang về rất nhiều tiền. Tuy nhiên, nguồn gốc và cuộc sống của những Sumo luôn là điều bí ẩn và chứa đựng những điều thú vị riêng. Cùng Ngoại ngữ Trí nhân tìm hiểu nét đẹp văn hóa con người Nhật Bản qua hình tượng Sumo.

1. Sumo là gì ?

    Sumo (相撲 – nghĩa là tương tác hoặc đánh nhau) là một môn thể thao truyền thống phổ biến ở Nhật Bản có hình thức đấu vật tiếp xúc lẫn nhau giữa 2 đô vật (Rikishi), các đô vật cố gắng đẩy đối thủ của mình ra khỏi vòng tròn thi đấu (Dohyo) hoặc ép, ném, đẩy đối thủ chạm mặt đất bằng bất kỳ bộ phận nào trên cơ thể ngoài lòng bàn chân.

    Sumo không chỉ là môn thể thao truyền thống mà còn là viên ngọc quý của di sản văn hóa Nhật Bản, tỏa sáng với những giá trị tinh thần và truyền thống sâu sắc. Văn hóa Sumo hòa quyện sức mạnh thể chất và nghi lễ tôn giáo, đại diện cho phẩm hạnh, sự kiên nhẫn và lòng tôn trọng trong xã hội Nhật Bản. Mỗi trận đấu Sumo không chỉ là một cuộc chiến giữa hai Rikishi mà còn là một nghi lễ trang trọng, nơi các động tác và nghi thức được thực hiện với sự tôn kính tuyệt đối.

    Bên cạnh vai trò thể thao, văn hóa Sumo giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa cổ xưa, từ trang phục đầy biểu cảm như Mawashi đến các nghi lễ tẩy uế kỳ công. Bằng việc bảo tồn các nghi thức và phong tục truyền thống, văn hóa Sumo không chỉ kết nối các thế hệ hiện tại với di sản quá khứ mà còn xây dựng một cầu nối vững chắc giữa các nền văn hóa khác nhau, làm cho mỗi trải nghiệm trở nên phong phú và đầy ý nghĩa.

    Ngày nay, các giải đấu Sumo lớn như Hatsu Basho, Natsu Basho, Aki Basho và Haru Basho không chỉ thu hút hàng triệu người hâm mộ mà còn mang đến cơ hội cho du khách toàn cầu trải nghiệm một phần sâu sắc và sống động của văn hóa Nhật Bản.

2. Khái niệm “Sumo” và “Ozumo”

    Sumo là một bộ môn võ thuật và cũng là nghi lễ tế thần truyền thống của Nhật Bản. Các võ sĩ đóng khố được chia thành cặp và thi đấu trên nền sân đất hình tròn với đường kính 4,55m.

    6 giải đấu Grand Sumo (hay còn gọi là Ozumo) được tổ chức 6 lần hàng năm, mỗi giải kéo dài 15 ngày liền. Các giải đấu được gọi tên là “Basho (場所)”, lần lượt được tổ chức tại Tokyo 3 lần và 1 lần tại Osaka, Nagoya, Fukuoka. Võ sĩ giành nhiều lượt thắng nhất trong 1 giải đấu (Basho) sẽ là nhà vô địch và kết quả này cũng được phản ánh trong thứ hạng, cấp bậc.

    Bên cạnh đó, “Sumo” là tên gọi của bộ môn thể thao và “Ozumo (Grand Sumo)” là tên gọi giải đấu dành cho các đô vật chuyên nghiệp, do Hiệp hội Sumo Nhật Bản tổ chức.

3. Sumo bắt nguồn từ một nghi lễ tôn giáo

    Sumo có nguồn gốc từ tôn giáo, là một nghi lễ đi kèm những điệu múa linh thiêng dâng lên các vị thần đạo Shinto để tiên đoán, cũng như cầu mong cho mùa mang bội thu. Thời Nara (710 – 794), Sumo được giới thiệu đến tầng lớp vua chúa ở Nhật và hàng năm có một giải đấu bắt đầu được tổ chức, từ đó các quy luật và kỹ thuật thi đấu cũng hình thành.

    Mãi đến giai đoạn cuối của thời kỳ Minh Trị (1868 – 1912) thì Sumo mới lần đầu tiên được gọi là một môn thể thao dân tộc. Mặc dù còn rất nhiều nghi lễ mang đậm tính tôn giáo đi kèm nhưng môn võ này vẫn được gìn giữ cho đến ngày nay. Nhật Bản là đất nước duy nhất mà Sumo được tổ chức tập luyện, biểu diễn và thi đấu một các chuyên nghiệp.

4. Các giai đoạn phát triển quan trọng của Sumo Nhật Bản

    Sự phát triển của Sumo Nhật Bản có thể được chia thành những thời điểm quan trọng sau:

•     Thời kỳ cổ đại (200 TCN – 794): Đây là giai đoạn Sumo được gắn chặt với tôn giáo và tín ngưỡng Shinto. Nó không đơn giản chỉ là đấu vật mà còn chứa đựng ý nghĩa cầu phước lành và hòa bình.
•     Thời kỳ Heian (794 – 1185): Đấu Sumo bắt đầu được tổ chức tại cung đình như một phần nghi lễ mang tính nghệ thuật để giải trí cho tầng lớp quý tộc. Môn thể thao này trở thành một phần cuộc sống của giới tinh hoa và có luật lệ nghiêm ngặt hơn.
•     Thời kỳ Kamakura và Muromachi (1185 – 1573): Các cuộc giao tranh địa phương xuất hiện và Sumo được áp dụng như hình thức huấn luyện binh sĩ để chiến đấu. Đấu sĩ Sumo dần được coi trọng hơn nhờ kỹ năng chiến đấu ưu việt.
•     Thời kỳ Edo (1603 – 1868): Sumo chuyển mình thành một môn thể thao chuyên nghiệp với quy cách tổ chức chặt chẽ. Thời kỳ này, các “Banzuke” (Bảng xếp hạng đấu sĩ) đầu tiền đã được thực hiện và các sàn đấu Dohyo hiện đại bắt đầu xuất hiện ở các tỉnh lớn như Tokyo và Osaka.
•     Thời kỳ hiện đại (1868 đến nay): Với sự bảo trợ của Hiệp hội Sumo Nhật Bản (Japan Sumo Association), môn đấu vật Sumo trở thành “Quốc kỹ” chính thức của Nhật. Các giải đấu lớn được tổ chức thường xuyên và thu hút hàng triệu khán giả trong và ngoài nước.

    Ngoài ra, các đấu sĩ nước ngoài (như Hakuho từ Mông Cổ) cũng góp phần đưa môn thể thao này ra thế giới, mở rộng tầm ảnh hưởng vượt xa biên giới Nhật Bản.

5. Các cấp bậc trong Sumo Nhật Bản

    Tương tự như những môn võ thế giới khác, Sumo cũng có những cấp bậc và quy tắc riêng. Dưới đây là tất cả các cấp bậc trong sự nghiệp của một Sumo:

•     Jonokuchi

    Là cấp bậc thấp nhất mà bất kỳ Sumo nào khi vào nghề cũng sẽ trải qua. Đây cũng được xem như một cấp bậc dành cho những người tập sự.

    Không khó để những Sumo ở cấp bậc này tăng hạn. Tuy nhiên, dù gặp chấn thương hay phong độ sa sút các Sumo cũng sẽ không trở về cấp bậc Jonokuchi này.

•     Jonidan

    Cấp bậc tiếp theo là Jonidan khi các võ sĩ Sumo đã có một số kinh nghiệm nhất định. Tuy vậy áo khoác Kimono sẽ không được dùng cho các Sumo ở cấp bậc này bất kể thời tiết nóng hay lạnh.

•     Sandanme

    Ở cấp bậc Sandanme, các Sumo Nhật Bản đã bắt đầu được nhận những khoản trợ cấp nhất định sau mỗi trận đấu.

•     Makushita

    Makushita là cấp bậc cuối cùng của khóa huấn luyện để trở thành những võ sĩ Sumo thực thụ. Những ai ở cấp bậc này khi thắng 7 trận đấu sẽ được tăng hạng vô điều kiện lên Juryo – một Sumo chính thức.

•     Juryo

    Juryo là cấp bậc các võ sĩ được thi đấu chuyên nghiệp trong các giải khác nhau. Các Sumo sẽ chính thức thi đấu với nhau trong những trận đấu. Người thắng cuộc với thứ hạng cao sẽ được tăng cấp bậc.

•     Maegashira

    Đây được xem là cấp hạng đông đảo nhất trong thế giới Sumo Nhật Bản. Các Sumo ở vị trí này sẽ được thi đấu các giải chuyên nghiệp hoặc những người được tăng thứ hạng nhưng có phong độ sa sút, thường sẽ trở về lại cấp bậc Maegashira.

•     Komusubi

    Komusubi là cấp bậc phong cho võ sĩ cấp Maegashira – người có 10 – 11 trận thắng hoặc thắng một người có cấp bậc cao hơn mình.

•     Sekiwake

    Trong văn hóa Nhật, Sekiwake là cấp bậc cho một võ sĩ Sumo có số trận thắng trong một mùa giải nhiều hơn số trận thua, trung bình tính từ 10 trận trở lên. Tuy vây, nếu có một mùa giải không thành công họ sẽ bị hạ cấp bậc.

•     Ozeki

    Các võ sĩ Sumo thắng 33 trận hay đoạt chức vô địch ba mùa đấu Sumo liên tiếp sẽ được phong cấp bậc Ozeki. Tương tự như cấp bậc trên, nếu phong độ thi đấu không tốt, có số lần thua nhiều hơn các võ sĩ sẽ bị hạ cấp bậc.

•     Yokozuna

    Cấp bậc cao quý nhất trong bộ môn Sumo. Muốn đạt đến đẳng cấp này, võ sĩ Sumo phải có một thành tích nổi bật và giữ ổn định tại mỗi mùa giải. Thông thường mỗi vòng người này phải thắng từ 12/15 trận. Hiện nay chỉ có 67 người dược phong cấp bậc Yokozuna và chỉ còn một vài người còn sống.

6. Những quy tắc và kỹ thuật đặc biệt của Sumo Nhật Bản

    6.1 Quy tắc cơ bản trong Sumo

    Quy tắc cơ bản của Sumo Nhật Bản không chỉ đơn thuần là những quy định về đấu trường mà còn là những phần của một nghi lễ linh thiêng, thể hiện sự kết hợp hoàn hảo giữa sức mạnh, kỹ thuật và tinh thần tôn kính, bao gồm:

•     Nghi thức tẩy uế: Trước mỗi trận đấu, khi các Rikishi bước vào vòng đấu Dohyo, họ bắt đầu bằng nghi thức tẩy uế: rắc muối quang vòng đấu để xua đuổi tà khí. Hành động này không chỉ mang ý nghĩa làm sạch không gian mà còn có tác dụng xua đuổi tà khí, chuẩn bị tâm lý cho cả hai võ sĩ. Muối, với khả năng thanh lọc và bảo vệ, góp phần tạo nên một môi trường linh thiêng và đầy nghiêm trang cho trận đấu. 
•     Động tác chào truyền thống: Tiếp theo, các Rikishi thực hiện động tác chào truyền thống gọi là Shiko. Đây là hành động nhấc chân cao và hạ xuống mạnh mẽ, thể hiện sức mạnh cơ bắp và sự quyết tâm. Mỗi bước chân không chỉ là biểu hiện của sức mạnh thể chất mà còn là một phần của nghi lễ, phản ánh lòng tôn trọng đối thủ và sự nghiêm túc đối với cuộc chiến sắp diễn ra.
•     Các động tác chào khác: Sau động tác Shiko, các Rikishi tiếp tục thực hiện các động tác chào khác như Teppo và Yokozuna. Những động tác này bao gồm việc đưa tay lên và cúi chào đối thủ, thể hiện sự kính trọng và lòng kiên nhẫn. Đây là những nghi thức không chỉ duy trì tinh thần của môn Sumo mà còn làm nổi bật sự kết nối giữa các võ sĩ, thể hiện tinh thần đồng đội và tôn trọng.
•     Trong trận đấu Sumo, hai Rikishi bước vào một vòng đấu tròn, gọi là Dohyo, với đường kính khoảng 4,55m. Mục tiêu chính là để đẩy đối thủ ra khỏi vòng đấu hoặc làm cho đối thủ chạm đất bằng bất kỳ phần nào của cơ thể ngoài đôi bàn chân. Trong quá trình thi đấu, các Rikishi sử dụng một loạt các kỹ thuật và chiến thuật tinh vi, từ việc đẩy mạnh (Oshi) đến các chiêu thức gạt (Yori) và khóa tay (Tsuri). Sumo không chỉ là sự đấu tranh về thể lực mà còn là một cuộc chiến về trí tuệ và chiến lược, khi mỗi động tác đều được thực hiện với sự chính xác tuyệt đối và sức mạnh tối đa.
•     Các quy tắc cơ bản của Sumo còn bao gồm việc tránh sử dụng các phương pháp không hợp lệ như nắm tóc hay cắn. Trọng tài, mặc trang phục truyền thống, có vai trò quan trọng trong việc điều hành trận đấu và xác định kết quả.

    Mỗi trận đấu Sumo là một biểu diễn của sự hoàn hảo kỹ thuật và tinh thần cao cả, làm nổi bật sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại trong mỗi bước di chuyển trên Dohyo.

    6.2 Kỹ thuật và chiến thuật của Sumo Nhật Bản

    Trong Sumo Nhật Bản, kỹ thuật và chiến thuật là những yếu tố then chốt, làm nổi bật sự kết hợp tinh tế giữa sức mạnh thể chất và trí tuệ. Mỗi trận đấu không chỉ là cuộc chiến về cơ bắp mà còn là một trận đấu trí, nơi những kỹ thuật và chiến thuật được thực hiện một cách khéo léo và chính xác.

•     Oshi (Đẩy): là kỹ thuật cơ bản và mạnh mẽ, nơi các Rikishi sử dụng toàn bộ sức lực cơ thể để đẩy đối thủ ra ngoài vòng đấu. Đây là một cách tấn công chủ động, thường được sử dụng tay, vai hoặc thân mình để tạo ra lực đẩy mạnh mẽ, nhằm làm đối thủ mất thăng bằng và rời khỏi Dohyo.
•     Yori (Khóa tay): là một kỹ thuật tấn công tinh vi hơn, trong đó Rikishi sử dụng tay để nắm và kiểm soát đối thủ qua Mawashi (dải vải quấn quanh cơ thể). Bằng cách khóa chặt tay và điều khiển chuyển động của đối phương, Rikishi có thể dễ dàng điều hướng trận đấu theo ý muốn của mình.
•     Tsuri (Nhấc bổng): yêu cầu sức mạnh vượt trội, khi Rikishi nâng bổng đối thủ khỏi mặt đất và đẩy họ ra khỏi vòng đấu. Đây là kỹ thuật đầy ấn tượng, đòi hỏi cả sức mạnh lẫn sự tinh tế trong việc điều khiển cơ thể.
•     Ashi (Chân): bao gồm các kỹ thuật sử dụng chân để tạo lợi thế, từ việc đẩy, gạt đến ngáng chân đối thủ. Sử dụng chân một cách chiến lược có thể làm mất thăng bằng của đối phương, tạo điều kiện cho những động tác tiếp theo.
•     Hiki (Kéo): là kỹ thuật thu hút đối thủ về phía mình, làm cho họ mất thăng bằng và rơi vào tình thế bất lợi. Hiki thường được áp dụng khi đối thủ đang quá chú trọng  vào tấn công, tạo ra cơ hội để Rikishi thực hiện các động tác phản công.

    Chiến thuật trong Sumo là sự hòa quyện giữa việc áp dụng các kỹ thuật một cách linh hoạt và khả năng đọc vị đối thủ. Mỗi trận đấu là một vở kịch đầy kịch tính, nơi sự khéo léo, sự tính toán và sức mạnh thể hiện qua từng động tác, tạo nên một trải nghiệm thể thao độc đáo và đầy hấp dẫn.

7. Những động tác cấm trong Sumo Nhật Bản

    Dù là môn thể thao đối kháng thiên về sức mạnh, đấu vật Sumo vẫn có những quy định nghiêm cấm các hành vi mang tính bạo lực hoặc đi ngược lại tinh thần thể thao truyền thống. Các động tác bị cấm, nếu như thực hiện sẽ dẫn đến loại trực tiếp đấu sĩ khỏi trận đấu, bao gồm:

•     Đánh vào mắt, yết hầu hoặc hạ bộ đối thủ: các cú đánh trực diện vào khu vực nhạy cảm được coi là hành vi phi thể thao và tuyệt đối không được phép. Đây là quy định nhằm bảo vệ sự công bằng và an toàn cho cả hai bên tham gia.
•     Giật tóc đối thủ: đấu sĩ Sumo thường để tóc búi truyền thống (Chonmage). Việc nắm hoặc kéo đối phương được xem là không tôn trọng danh dự của họ và vi phạm nghiêm trọng luật thi đấu.
•     Bẻ ngón tay đối thủ: đây không chỉ là hành vi gây đau đớn mà còn có thể dẫn đến chấn thương nghiêm trọng, khiến đối thủ không thể tiếp tục sự nghiệp của mình.
•     Nắm hoặc kéo dây lưng ở vị trị cấm kỵ: trang phục khố (Mawashi) buộc chặt vòng quanh thắt lưng và giữa chân nhằm đảm bảo đấu sĩ có thể thi đấu thoải mái. Việc nắm khố ở khu vực nhạy cảm là hành vi bất hợp pháp được các trọng tài đặc biệt chú ý.
•     Đẩy đối thủ khỏi sàn bằng động tác bất hợp pháp: sử dụng kỹ thuật như đấm thẳng, vật bằng đòn nguy hiểm (như nhấc bổng rồi quăng mạnh xuống đất) không được chấp nhận. Điều này nhằm đảm bảo tính an toàn và duy trì sự tinh tế của Sumo Nhật Bản.

    Bên cạnh các luật lệ trên, bất kỳ hành vi thiếu tôn trọng trọng tài, đối thủ hoặc khán giả cũng sẽ bị xử phạt nặng, thậm chí đình chỉ thi đấu. Những quy định này không chỉ nhấn mạnh tính nghiêm túc mà còn giữ gìn hình ảnh thiêng liêng của môn đấu vật Sumo trong lòng người Nhật.

8. Vai trò của đấu vật Sumo trong văn hóa Nhật Bản

    8.1 Sumo như một biểu tượng truyền thống lâu đời

    Đối với người Nhật, đấu Sumo không chỉ là một môn thể thao mà còn là biểu tượng văn hóa sâu sắc, đại diện cho tinh thần dân tộc và sự kết nối với tổ tiên. Sumo đã và đang thể hiện rõ nét giá trị truyền thống bao gồm lòng trung thành, sự tôn trọng và tinh thần bất khuất – những phẩm chất mà người Nhật từ lâu tự hào.

•     Gắn liền với các nghi thức Thần đạo: là đất nước thấm đẫm tín ngưỡng Shinto, Nhật Bản coi các trận đấu Sumo là nghi lễ sùng bái thần linh. Trong các buổi lễ lớn tại đền chùa, những màn đấu Sumo biểu diễn vẫn được tổ chức để thể hiện sự tri ân thần linh và cầu mong niềm hạnh phúc cho người dân.
•     Sự bảo hộ của Hoàng gia Nhật Bản: từ thời kỳ Edo, các trận đấu Sumai (tổ tiên của Sumo hiện đại) được tổ chức nhằm giải trí cho giới quý tộc, đặc biệt là các thành viên Hoàng gia. Do đó, Sumo dần trở thành biểu tượng văn hóa độc đáo, không thể tách rời trong tầng lớp thượng lưu.

    8.2 Kết nối quá khứ và hiện tại thông qua môn thể thao Sumo

    Một điểm đặc biệt khiến Sumo Nhật Bản giữ được sức hấp dẫn qua hàng thế kỷ là sự hòa hợp giữ các giá trị truyền thống và những thay đổi cần thiết để tồn tại trong xã hội hiện đại:

•     Truyền tải văn hóa dân tộc: mọi trận đấu Sumo vừa là bài học lịch sử, giúp công chúng trải nghiệm những phong tục, nghi lễ và di sản quý giá của tổ tiên.
•     Phát triển kinh tế và du lịch hiện đại: các giải đấu Sumo ngày nay không chỉ được tổ chức nội địa mà còn thu hút hàng loạt du khách quốc tế. Những nhà thi đấu lớn như Ryogoku Kokugikan tại Tokyo hằng năm đón hàng triệu khán giả tới tham quan.
•     Hiện đại hóa để hội nhập quốc tế: hiện tại, Nhật Bản không đóng khung môn đấu Sumo cho người bản địa mà chào đón cả những đấu sĩ nước ngoài. Những cái tên nổi tiếng như Akebono (Hoa Kỳ) hay Hakuho (Mông Cổ) đã góp phần tích cực trong việc lan tỏa môn thể thao này ra toàn cầu.

(Còn tiếp) 

Nguồn tài liệu tham khảo:

1. tokuteigino; 2025; Đấu vật Sumo: Những điều đặc biệt về môn thể thao truyền thống mang đậm văn hóa Nhật Bản.

2. vietsensetravel; 2023; Sumo Nhật Bản.

3. Song Han Tourist; 2020; Sumo Nhật Bản – Những điều bạn có thể bạn chưa biết.

4. isshin.vn;  Sumo Nhật Bản – Những điều bạn chưa biết.

5. duhoc.thanhgiang.com.vn; Sumo Nhật Bản và những điều thú vị có thể bạn chưa biết.

Xem thêm bài viết: Cung đạo Nhật Bản - Tinh hoa võ thuật đất nước mặt trời mọc

Ngày 23 Tháng 10 Năm 2025, Admin N.